Aciz nedir? Ödeme güçsüzlüğü, iflas ve aciz belgesi ayrımı

Giriş

Aciz, hukuk dilinde ödeme güçsüzlüğünü ifade eder. Borçlunun ödeme imkânı ile borçlarını yerine getirme durumu arasındaki sorunla ilgilidir. Ancak ödeme güçsüzlüğü, borca batıklık, iflas ve aciz belgesi aynı kavramlar değildir. Birinin varlığı diğerinin her durumda gerçekleştiğini göstermez.

Ödeme güçsüzlüğü ile borca batıklık nasıl ayrılır?

Ödeme güçsüzlüğünde borçların ödenebilmesi öne çıkar. Borca batıklıkta ise malvarlığının borçları karşılamaya yetip yetmediği araştırılır. Örneğin malvarlığı bulunan bir işletme, varlıklarını zamanında paraya çeviremediği için vadesi gelen ödemelerinde ciddi güçlük yaşayabilir. Bu örnek, ödeme sorununun yalnız “Toplam malvarlığı toplam borçtan az mı?” sorusuyla açıklanamayacağını gösterir.

Anonim şirketler bakımından TTK m.376, borca batıklık şüphesinde ara bilanço çıkarılması ve şartları oluştuğunda mahkemeye bildirim sürecini ayrıca düzenler. Sermaye kaybı da aynı maddenin kendi koşulları bulunan başka bir konusudur. Bir faturanın gecikmesinden hareketle bu hukuki durumların tamamına birden karar verilemez.

Aciz belgesi nedir?

İİK m.143 kapsamında, alacaklı alacağının tamamını alamamış ve kanuni şartlar gerçekleşmişse icra dairesi tahsil edilemeyen miktar için aciz vesikası düzenler. Belge, borçlunun “ödeyemiyorum” diye kendi hazırladığı bir yazı değildir. İcra takibindeki işlemler ve tahsil edilemeyen tutar üzerinden hukuki sonuç doğurur.

İİK m.105'te iki durum ayrılır: Haczedilebilir mal bulunmaması hâlinde haciz tutanağı m.143'teki aciz vesikası hükmündedir. Haczedilebilir malların takdir edilen değerinin yetersizliği hâlinde ise tutanak geçici aciz vesikası yerine geçer ve kanunda belirtilen imkânları sağlar. Dolayısıyla eldeki belgenin başlığıyla yetinmeyip hangi işlem sonunda düzenlendiğine bakılmalıdır.

İflas tasfiyesinde alacağın karşılanmayan kısmı için verilen belge ise İİK m.251'de düzenlenir. Haciz yolundaki belgeyle iflas yolundaki belgenin bütün sonuçları aynı değildir. Örneğin m.251, müflis hakkında yeniden takip bakımından yeni mal edinilmesine ilişkin özel kural içerir.

Aciz, borcu siler mi?

Hayır. Ödeme güçsüzlüğü veya aciz vesikası borcun kendiliğinden ortadan kalkması demek değildir. Belgenin alacaklıya sağladığı haklar, faiz ve zamanaşımı sonuçları ilgili kanun hükümlerine göre belirlenir. Belgeyi alan alacaklının artık hiçbir yolunun kalmadığı veya borçlunun bütün borçlarından kurtulduğu söylenemez. Aynı şekilde aciz, mahkemece verilmiş bir iflas kararıyla eş anlamlı değildir.

Acizlik def'iyle bağlantısı

TBK m.98, karşılıklı borç yükleyen sözleşmede bir tarafın ifa güçsüzlüğü nedeniyle diğer tarafın alacağı tehlikeye düştüğünde güvenceye kadar kendi edimini bekletebilmesini düzenler. Bu koruma, ödeme güçlüğündeki kişinin “Param yok, borcum sona erdi” savunması değildir; karşılığını alamama tehlikesi yaşayan taraf içindir.

İnceleme yapılırken borçların vadesi, ödeme kayıtları, haciz ve satış tutanakları, varsa aciz vesikası ve şirket mali kayıtları birbirinden ayrılmalıdır. Her gecikme aciz sayılmayacağı gibi her aciz değerlendirmesi de iflas veya konkordato sonucunu kendiliğinden doğurmaz.