Adem-i lüzum nedir? Tarihsel anlamı ve güncel hukukla farkı

Giriş

Adem-i lüzum, klasik fıkıh ve eski hukuk terminolojisinde bir akdin bağlayıcı olmamasını anlatır. Buradaki lüzum, günlük dildeki ihtiyaç anlamından farklı olarak akdin tek taraflı iradeyle sona erdirilip erdirilemeyeceğiyle ilgilidir. Adalet Bakanlığının Hukuk Sözlüğü de terimi açıkça klasik fıkıh bağlamında tanımlar. [1]

Tarihsel metinde neyi anlatır?

Kavram iki temel durumu açıklayabilir: Normalde bağlayıcı olabilecek bir akdin belirli sebeple bu niteliği kazanmaması veya akdin yapısı gereği bağlayıcı olmaması. TDV İslâm Ansiklopedisinin Lüzum maddesi, bağlayıcılığın sözleşmenin kurulması, geçerliliği ve etkilerini doğurması meselelerinden ayrılması gerektiğini açıklar. Bu yüzden adem-i lüzum ifadesi, her durumda “hiç sözleşme kurulmadı” ya da “bütün sonuçlar baştan yoktur” biçiminde çevrilmemelidir. [1, 2]

Tarihsel açıklamanın ayrıntıları hukuk ekolüne, akit türüne ve incelenen metne göre değişebilir. Eski bir belgede terimle karşılaşıldığında belgenin tamamı, düzenlendiği dönem ve hangi işlem hakkında yazıldığı önemlidir. Sözlük karşılığı, belgenin güncel uyuşmazlıktaki etkisini tek başına belirlemez.

Bugün sözleşmeden serbestçe vazgeçilebilir mi?

Güncel Türk borçlar hukukunda böyle genel bir sonuç çıkarılamaz. Sözleşmenin geçerliliği, tarafı bağlayıp bağlamaması ve nasıl sona ereceği ilgili kanun hükümlerine göre incelenir. TBK m.27'deki kesin hükümsüzlük, m.30 ve devamındaki irade bozuklukları ve belirli sözleşmelere özgü sona erme yetkileri birbirinden farklıdır. Bunların hepsine eski terimi yapıştırmak gerekli koşulları ve sonuçları görünmez kılar. [3]

Örneğin TBK m.512, vekâlet ilişkisinde taraflara tek taraflı sona erdirme imkânı tanırken uygun olmayan zamanda sona erdirmeden doğan zarar bakımından sorumluluk öngörür. Bu özel düzenleme, her satış veya kira sözleşmesinden masrafsızca çıkılabileceği anlamına gelmez. [3]

Bir belgeyi değerlendirirken

Önce talebin ne olduğunu ayırın: Sözleşmenin kurulmadığı mı, geçersiz olduğu mu, irade bozukluğu nedeniyle bağlamadığı mı, yoksa geçerli ilişkinin sona erdirilmek istendiği mi ileri sürülüyor? Örneğin irade bozukluğunda TBK m.39'daki hak kullanımı ve onama sonucu ayrıca incelenir. Tarihsel adem-i lüzum kavramı, güncel bir dava veya fesih sebebi yerine tek başına kullanılamaz. [3]