Adlî müzaharet Nedir?

Giriş

Adlî müzaharet, eski hukuk dilinde adli yardım anlamına gelir. Günümüzde ekonomik koşulları yetersiz kişilerin hak arama imkânını destekleyen farklı mekanizmalar vardır. Mahkemeden yargılama giderleri için adli yardım istemek ile barodan avukat görevlendirilmesini istemek ayrı başvurulardır. Birinin kabulü, diğerinin kendiliğinden kabul edildiği anlamına gelmez.

Mahkemeden adli yardım kimler için istenir?

HMK m.334’e göre kişi, kendisinin ve ailesinin geçimini önemli ölçüde zorlaştırmadan gerekli yargılama veya takip giderlerini kısmen ya da tamamen karşılayamıyorsa adli yardım isteyebilir. İddia, savunma veya talebin açıkça dayanaktan yoksun olmaması da gerekir. Yalnız gelirin düşük olduğunu söylemek yeterli değildir; mali durum ve uyuşmazlığın dayanakları belgelenmelidir.

Bu değerlendirme, davanın önceden kazanılmış olduğu anlamına gelmez. Mahkeme hem ödeme gücünü hem talebin dayanağını adli yardım bakımından inceler. Başvuranın hukuki niteliği ve yabancılar yönünden karşılıklılık gibi özel koşullar ayrıca dikkate alınır. Eski mevzuattaki kişi ve kuruluş sınırlamalarının güncel metinle kontrol edilmeden uygulanmaması gerekir.

Yardım neleri kapsar?

HMK m.335; yargılama ve takip giderlerinden geçici muafiyeti, teminat göstermekten muafiyeti, gerekli giderlerin Devlet tarafından avans olarak ödenmesini ve dava avukatla takip edilmeyi gerektiriyorsa avukat teminini düzenler. Mahkeme bunların tamamı veya bir kısmı için karar verebilir. Yardım kural olarak hükmün kesinleşmesine kadar sürer; daha önce yapılmış yargılama giderlerini kapsamaz.

Geçici muafiyet, bütün masrafların her koşulda bağışlandığı anlamına gelmez. Ertelenen giderlerin ve Devletçe ödenen avansların sonunda kimden alınacağı HMK m.339’a göre değerlendirilir. Mahkeme, yardım alan kişinin haksız çıkması durumunda şartlarına göre taksitlendirme; tahsilin mağduriyete yol açacağı açıkça anlaşılıyorsa tamamen veya kısmen muafiyet kararı verebilir. Yanlış mali bilgi verilmesi veya mali durumun yeterince iyileşmesi de yardım kararını etkileyebilir.

Mahkemeye başvuru nasıl hazırlanır?

Talep, asıl işin görüleceği mahkemeye; icra ve iflas takibinde ise takibin yapılacağı yerdeki icra mahkemesine yöneltilir. Kanun yolu aşamasındaki başvuru için HMK m.336’daki ilgili merci dikkate alınır.

Başvuruya uyuşmazlığın kısa özeti, iddia veya savunmayı destekleyen belgeler ve giderleri karşılayamama durumunu gösteren kayıtlar eklenir. Gelir, çalışma durumu, malvarlığı, zorunlu giderler ve bakmakla yükümlü olunan kişiler hakkında tutarlı bilgi verilmelidir. Mahkeme talebi duruşmasız karara bağlayabilir; talep edilirse inceleme duruşmalı yapılır.

Ret kararına karşı HMK m.337 uyarınca tebliğden itibaren iki hafta içinde kararı veren mahkemeye dilekçeyle itiraz edilebilir. Ret gerekçesi ve tebliğ tarihi dikkatle okunmalıdır. Bu süre, baronun verdiği ret kararına karşı başvuruyla karıştırılmamalıdır.

Barodan avukat istenmesi

Avukatlık Kanunu m.176–179 ve TBB Adli Yardım Yönetmeliği kapsamında, hizmetin görüleceği yerdeki adli yardım bürosuna veya temsilciliğine başvurulur. Büronun istediği başvuru formu, taahhütname ve belgeler tamamlanır. Kabul hâlinde avukat görevlendirilir; görevlendirme, gerekli bilgi ve belgelerin avukata verilmesi yükümlülüğünü ortadan kaldırmaz.

Barodan avukat atanması yargılama harçlarını otomatik olarak kaldırmaz. Giderler karşılanamıyorsa mahkemeden ayrıca adli yardım istenmesi gerekebilir. Baro başvurusunda imzalanan taahhütname, iş sonunda elde edilen maddi yarar veya yanlış bilgi verilmesi gibi durumlarda geri ödeme yükümlülükleri içerebilir; içeriği okunmalıdır. Yönetmelik m.5’e göre baro bürosunun ret bildirimine karşı on gün içinde baro başkanına başvuru imkânı vardır.

Süreli veya acil bir işlem varsa

Dava açma, itiraz veya kanun yolu süresinin adli yardım başvurusuyla her durumda duracağını varsaymayın. Karar, tebligat ve yaklaşan son tarih başvuruda açıkça belirtilmelidir. Yönetmelik m.6, hak kaybı veya giderilmesi imkânsız zarar tehlikesinde ivedi görevlendirmeyi düzenler.

Ceza muhakemesinde müdafi veya vekil görevlendirilmesi ayrı kurallara tabidir; bu yazı o kuralların tamamını açıklamaz. İdari yargı ve özel başvuru yollarında da ilgili usul ayrıca incelenir. İlk adım, hangi destek için hangi makama başvurulduğunu ve bekleyen süreleri belirlemektir.