Ahde vefa nedir? Sözleşmeye bağlılık ve sınırları

Giriş

Ahde vefa, verilen söze ve yapılan sözleşmeye bağlı kalmayı ifade eder. Sözleşmeler hukukunda temel düşünce, geçerli biçimde üstlenilen borçların kararlaştırıldığı şekilde yerine getirilmesidir. Tarafın daha kârlı bir fırsat bulması veya yaptığı anlaşmadan sonradan hoşnut olmaması, tek başına sözleşmeden kurtulma nedeni değildir.

Sözleşmeye bağlılık neyi gerektirir?

Satıcı kararlaştırılan malı, alıcı bedeli; hizmet sağlayan üstlendiği işi, karşı taraf da kararlaştırılan karşılığı yerine getirmekle yükümlü olabilir. Borcun konusu, miktarı, zamanı ve diğer koşulları sözleşmenin bütünü içinde belirlenir. “Sözümü tuttum” denebilmesi için yalnız bir işlem yapılması değil, üstlenilen edime uygun davranılması gerekir.

Örneğin bir işletmenin belirli bedelle mal teslim etmeyi kabul ettikten sonra başka müşteriden daha yüksek teklif alması, ilk sözleşmeyi kendiliğinden ortadan kaldırmaz. Buna karşılık taraflar hukuken geçerli bir değişiklik üzerinde anlaşabilir. Ahde vefa, tarafların sözleşmeyi karşılıklı iradeleriyle değiştirmesini yasaklayan bir ilke değildir.

Her sözleşme hükmüne mutlaka uyulur mu?

Önce sözleşmenin ve ilgili hükmün geçerli olup olmadığı incelenir. TBK m.26, tarafların içeriği kanuni sınırlar içinde belirleyebileceğini söyler. TBK m.27'ye göre emredici hükümlere, ahlaka, kamu düzenine veya kişilik haklarına aykırı ya da konusu imkânsız sözleşmeler kesin hükümsüzdür. Bu nedenle “İmzaladın, her koşulda uygulamak zorundasın” cümlesi doğru bir hukuki değerlendirme değildir.

Ayrıca sözleşmenin türüne göre cayma, fesih, dönme, temerrüt veya ayıp hükümleri bulunabilir. Bu haklardan birinin şartlarına uygun kullanılması, yalnız sözleşmeye bağlılık ilkesine dayanılarak engellenemez. Hakkın varlığı ile kullanılma zamanı ve yöntemi birlikte değerlendirilir.

Koşullar olağanüstü değişirse ne olur?

TBK m.138, aşırı ifa güçlüğünde sözleşmenin uyarlanmasını düzenler. Sözleşme yapılırken öngörülmeyen ve öngörülmesi de beklenmeyen olağanüstü durum, borçludan kaynaklanmamalı; başlangıçtaki koşulları, ifanın istenmesini dürüstlük kuralına aykırı kılacak derecede borçlu aleyhine değiştirmelidir. Borç henüz ifa edilmemiş veya aşırı güçlükten doğan haklar saklı tutularak ifa edilmiş olmalıdır.

Bu şartlar varsa hâkimden uyarlama istenebilir. Uyarlama mümkün değilse dönme; sürekli edimli sözleşmelerde ise kural olarak fesih gündeme gelir. Her fiyat artışı, gelir azalması veya maliyet değişimi bu sonucu otomatik doğurmaz. Kanundaki koşulların somut sözleşmeye etkisi gösterilmelidir.

İfa güçlüğü ile imkânsızlık aynı mı?

Hayır. TBK m.136, borcun borçluya yüklenemeyen sebeple ifasının imkânsızlaşmasını; m.138 ise ifa mümkün olsa da olağanüstü ağırlaşmasını ele alır. Hangi durumun bulunduğu sonuçları değiştirir. “Artık zorlanıyorum” açıklaması tek başına borcun sona erdiğini göstermez.

Sözleşmeden ayrılmak veya koşullarını değiştirmek isteyen kişi; sözleşmeyi, eklerini, ödeme ve teslim kayıtlarını, değişikliğin tarihini ve yapılan bildirimleri birlikte değerlendirmelidir. Genel bilgilendirme niteliğindeki bu açıklama, belirli bir sözleşmede ödemeyi veya ifayı tek taraflı durdurma önerisi değildir.