Ahkâmı huzuriyye nedir? Tarihsel terimin anlamı

Giriş

Ahkâmı huzuriyye, eski hukuk dilinde hâkim önünde yürütülen yargılamanın yöntemine ilişkin hükümleri anlatır. Adalet Bakanlığı Hukuk Sözlüğü de terimi bu usul anlamıyla açıklar. Sözcüğün başındaki “ahkâm”, hükümler demektir; tamlamanın bütünü ise bir davanın nasıl görüleceğiyle ilgilidir.

Ne hakkında bir terimdir?

Bir uyuşmazlıkta “Kim haklı?” sorusuyla “İddia ve savunmalar hangi yöntemle incelenecek?” sorusu farklıdır. Birincisi çoğunlukla maddi hukukla, ikincisi yargılama usulüyle ilgilidir. Ahkâmı huzuriyye ifadesi, ikinci sorunun yer aldığı anlam alanına aittir. Dilekçelerin sunulması, tarafların dinlenmesi ve delillerin değerlendirilmesi gibi konular, usul hükümlerinin ne işe yaradığını anlamak için örnek verilebilir. Bunlar, terimin kendisinin ayrı ayrı düzenlediği güncel kurallar değildir.

Örneğin eski bir metinde bir alacak uyuşmazlığı anlatılırken bu ifadeye rastlanması, alacağın varlığına doğrudan cevap vermez. İfade, o alacağın mahkeme önünde hangi yöntemle inceleneceğine ilişkin açıklamanın içinde kullanılmış olabilir. Hangi usulün kastedildiği için belgenin tarihi ve tam cümlesi okunmalıdır.

Güncel hukukta nasıl okunmalı?

Terimi bağımsız bir dava türü, başvuru yolu veya “taraflar her duruşmada mutlaka hazır bulunmalıdır” biçiminde genel bir zorunluluk olarak okumak doğru değildir. Güncel işlem bakımından uygulanacak kanunun ilgili hükmüne bakılır. Hukuk davalarında HMK m.27, ilgililerin yargılamadan haberdar edilmesini, açıklama ve ispat imkânını ve açıklamaların değerlendirilmesini hukuki dinlenilme hakkı kapsamında düzenler. HMK m.28 ise aleniyet konusunu ayrıca ele alır. Bu maddeler, eski terimin doğrudan kanuni karşılığı olarak değil, güncel usul düzenlemelerine örnek olarak verilmiştir.

Ahkâm-ı şahsiyeden farkı

Ahkâm-ı şahsiye, kişinin şahsi durumuna ilişkin hükümlerle bağlantılı başka bir tarihsel ifadedir. İki tamlamada “ahkâm” sözcüğünün bulunması aynı konuyu anlattıkları anlamına gelmez. Huzuriyye yargılamanın yöntemine, şahsiye kişinin hukuki durumuna yönelir.

Eski bir belgenin anlamını araştırırken önce güvenilir çevriyazıyı ve cümlenin bağlamını belirleyin. Ardından bugün yapmak istediğiniz işlemin usulünü ayrı kontrol edin. Yalnız bu tarihsel terimden mahkeme, başvuru süresi veya kanun yolu sonucu çıkarılamaz.