Amme intizamı nedir? Kamu düzeninin hukuktaki farklı kullanımları

Giriş

Amme intizamı, günümüz Türkçesinde “kamu düzeni” anlamına gelir. Ancak hukukta bu ifade yalnız sokakların güvenliği veya toplumsal huzur için kullanılmaz. Sözleşmelerde, yargılama usulünde ve yabancı hukukun uygulanmasında da farklı sonuçlar doğurabilen bir kavramdır. Hangi bağlamda geçtiği mutlaka belirlenmelidir.

Sözleşmelerde kamu düzeni

Taraflar sözleşmenin içeriğini kural olarak serbestçe belirleyebilir. Fakat bu serbesti sınırsız değildir. Türk Borçlar Kanunu m.27, kamu düzenine aykırı sözleşmelerin kesin hükümsüzlüğünü düzenler; aynı maddede emredici hükümler, ahlak ve kişilik haklarına aykırılık gibi başka sebepler de ayrıca sayılır. Sözleşmedeki her tartışmalı maddeyi tek cümleyle “kamu düzenine aykırı” ilan etmek yeterli olmaz. İlgili kural, korunmak istenen menfaat ve aykırılığın sözleşmenin tamamına mı bir kısmına mı etkili olduğu değerlendirilir.

Yargılama usulünde kamu düzeni

Kamu düzenine ilişkin bazı konular mahkemece kendiliğinden gözetilebilir. Örneğin HMK m.355, istinaf incelemesinin başvuruda belirtilen sebeplerle sınırlı olduğunu düzenlerken, bölge adliye mahkemesinin gördüğü kamu düzenine aykırılığı kendiliğinden dikkate almasını öngörür. Bu hüküm, her itirazın süresiz ileri sürülebileceği veya bütün usul sürelerinin önemsiz olduğu anlamına gelmez.

Yabancı hukuk ve kararlar bakımından

Milletlerarası Özel Hukuk ve Usul Hukuku Hakkında Kanun m.5, yetkili yabancı hukukun somut olaya uygulanan hükmü Türk kamu düzenine açıkça aykırıysa uygulanmamasını düzenler. Gerektiğinde Türk hukuku uygulanır. Yabancı mahkeme kararlarının tenfizinde de kamu düzenine açıkça aykırılık bulunmaması aranır (m.54/1-c). Yabancı kuralın Türk hukukundaki düzenlemeden farklı olması, tek başına bu sonucu doğurduğu şeklinde okunmamalıdır.

Bir belgede “amme intizamı” ifadesiyle karşılaşıldığında önce belgenin tarihi, ilgili hukuk alanı ve ifadenin dayandığı hüküm belirlenmelidir. Kavram, bütün uyuşmazlıklar için aynı yaptırımı doğuran genel bir gerekçe değildir. Bu yazı bir sözlük açıklamasıdır; belirli bir sözleşmenin geçerliliği veya kararın uygulanabilirliği ancak somut dosya üzerinden değerlendirilebilir.