Bitaraf ne demektir ve yargıda tarafsızlık nasıl korunur

Konuya özel açıklama

Bî-taraf, güncel yazımıyla bitaraf, tarafsız demektir. Hukuki bağlamda özellikle uyuşmazlığı çözen kişinin taraflardan birini kayırmadan değerlendirme yapmasını anlatır.

Tarafsızlık ile bağımsızlık

Anayasa'nın 9. maddesine göre yargı yetkisi, Türk Milleti adına bağımsız ve tarafsız mahkemelerce kullanılır. Bağımsızlık, kararın dış baskı ve talimatlardan uzak verilmesiyle ilgilidir. Tarafsızlık ise somut uyuşmazlıkta kişilere karşı önyargısız değerlendirmeyi gerektirir. Bu iki güvence birbirini tamamlar.

Anayasa'nın 138. maddesi, hâkimlerin Anayasa'ya, kanuna ve hukuka uygun olarak vicdani kanaatlerine göre hüküm vereceğini düzenler; yargı yetkisinin kullanılmasında mahkemelere ve hâkimlere emir ve talimat verilmesini, genelge gönderilmesini, tavsiye ve telkinde bulunulmasını yasaklar. Adil yargılanma hakkı da Anayasa'nın 36. maddesinde güvence altındadır.

Hukuk davalarında hâkimin reddi

Hukuk Muhakemeleri Kanunu'nun 36. maddesi, hâkimin tarafsızlığından şüpheyi gerektiren önemli bir sebep varsa ret yolunu tanır. Maddede örnek olarak, hâkimin taraflardan birine öğüt vermesi, davayla ilgili bazı önceki görevleri ve tarafla arasındaki düşmanlık gibi durumlar sayılır.

Hâkimin bir talebi reddetmesi veya aleyhe karar vermesi, tek başına kişisel taraf tuttuğunu kanıtlamaz. İddianın hangi olaylara, belgelere veya belirtilere dayandığı açıklanmalıdır. HMK 38'e göre ret sebebi önceden biliniyorsa talep en geç ilk duruşmada; yargılama sırasında öğrenilmişse öğrenmeden sonraki ilk duruşmada, yeni işlem yapılmadan önce hemen ileri sürülmelidir. Süresinde yapılmayan talep dinlenmez. Başvurunun dilekçe ve gerekçe koşulları da aynı maddede yer alır.

Bu açıklama hukuk yargılamasına ilişkindir. Ceza ve diğer yargı kollarında uygulanacak usul ayrıca belirlenir. Bir tarafsızlık şüphesinin varlığı, başvurunun kabulü ve kararın etkisi somut dosyada değerlendirilir; “bî-taraf” kelimesinin kullanılması bu sonuçları kendiliğinden doğurmaz.