Butlan nedir? Kesin hükümsüzlük ve iptal edilebilirlik

Butlan hangi sorunu anlatır?

Butlan, hukuki bir işlemin geçersizliğini anlatan terimdir. Ancak geçersizliğin sebebi ve sonucu her işlemde aynı değildir. Sözleşmeler bakımından kesin hükümsüzlük ile yanılma, aldatma veya korkutma nedeniyle sözleşmeyle bağlı olmama hâllerini ayırmak gerekir. Evlilik, ölüme bağlı tasarruf ve şirket kararları gibi alanların kendilerine özgü hükümleri bulunur. Bu yazı, ağırlıklı olarak Türk Borçlar Kanunu kapsamındaki sözleşmeleri açıklar.

Kesin hükümsüzlük: TBK 27

Türk Borçlar Kanunu’nun 27. maddesine göre kanunun emredici hükümlerine, ahlaka, kamu düzenine veya kişilik haklarına aykırı ya da konusu imkânsız sözleşmeler kesin hükümsüzdür. Bu yaptırım, mahkemenin sonradan vereceği kararla ilk kez doğmaz. Bir uyuşmazlık yargıya taşındığında mahkeme, mevcut geçersizliği değerlendirir ve gerektiğinde tespit eder.

Bir sözleşmenin yalnızca bazı hükümlerinin geçersiz olması, kural olarak geri kalan kısmı etkilemez. Fakat geçersiz hükümler bulunmadan sözleşmenin yapılmayacağı açıkça anlaşılıyorsa sözleşmenin tamamı hükümsüz olur. Ayrıca henüz üretilmemiş bir malın satılması gibi bir durum, sırf mal bugün mevcut değil diye otomatik olarak imkânsızlık sayılmaz. Kararlaştırılan edim ve yerine getirilebilirliği incelenmelidir.

Yanılma, aldatma ve korkutma

TBK 30, 36 ve 37, iradesi sakatlanan tarafın hangi şartlarda sözleşmeyle bağlı olmadığını düzenler. Burada karşı tarafın veya ilgisiz bir kişinin kullanabileceği sınırsız bir iptal hakkından söz edilemez. İrade bozukluğunun türü, sözleşmenin yapılmasına etkisi ve kanunun aradığı diğer şartlar ortaya konulmalıdır.

TBK 39 uyarınca ilgili taraf, yanılma veya aldatmayı öğrendiği ya da korkutmanın etkisinin ortadan kalktığı andan başlayarak bir yıl içinde sözleşmeyle bağlı olmadığını bildirmez veya verdiğini geri istemezse sözleşmeyi onamış sayılır. Maddede aldatma için ayrıca beş yıllık genel üst süre yer almaz. Beş yıllık süre, farklı şartlara bağlı olan aşırı yararlanma düzenlemesinde, TBK 28’de bulunur. Hak kullanımı mutlaka bir iptal davası açılmasıyla özdeş değildir; bildirimin içeriği, muhatabına ulaşması ve ispatı önem taşır.

İade talepleri ve süreler

Geçersizlik ile verilen para veya malın geri alınması ayrı değerlendirilir. İade talebi, somut duruma göre sebepsiz zenginleşme, mülkiyet veya başka bir hukuki sebebe dayanabilir. TBK 77 ve devamı uygulanıyorsa geri verme kapsamı ve istisnalar da dikkate alınır. Örneğin TBK 82, sebepsiz zenginleşme istemleri için öğrenmeden itibaren iki ve zenginleşmeden itibaren on yıllık zamanaşımı öngörür.

Bu nedenle kesin hükümsüzlüğün ileri sürülebilmesi, bütün parasal taleplerin süresiz olduğu anlamına gelmez. Üçüncü kişilerin kazanımları ve dürüstlük kuralı da ayrıca incelenir. Uyuşmazlıkta ilk adım, hangi işlemin hangi sebeple geçersiz sayıldığını ve talebin tespit, iade, tazminat veya tapu kaydının düzeltilmesi olup olmadığını açıkça belirlemektir.