İİK m. 72: Menfi tespit ve istirdat davası arasındaki fark

Konuya özel açıklama

Bir borcu ödemekle yükümlü olmadığınızı düşünüyorsanız, ödeme ve takip aşamasına göre menfi tespit veya istirdat davası gündeme gelebilir. Bu davaları açmak her durumda icra takibini kendiliğinden durdurmaz. Özellikle takip başladıktan sonra uygulanabilecek tedbir farklıdır.

Menfi tespit davası nedir? Menfi tespit davasında, borçlu olduğu ileri sürülen kişi mahkemeden borçlu olmadığının belirlenmesini ister. İİK m. 72, davanın takipten önce veya takip sırasında açılabileceğini düzenler. Davanın somut bir hukuki yarara dayanması gerekir; soyut bir borç ihtimali tek başına yeterli kabul edilmemelidir. Borcun doğmadığı, ödendiği veya başka bir nedenle istenemeyeceği yönündeki iddianın delilleri hazırlanmalıdır.

Takipten önce açılan davada tedbir Mahkeme, talep üzerine ve alacağın yüzde 15’inden az olmayan teminat karşılığında takibin durdurulmasına ilişkin ihtiyati tedbir verebilir. Dava veya teminat tek başına yeterli değildir; mahkemenin tedbir kararı gerekir.

Takip başladıktan sonra açılan davada tedbir İİK m. 72/3 gereğince ihtiyati tedbir yoluyla takibin durdurulmasına karar verilemez. Borçlu, gecikme zararını karşılamak üzere alacağın yüzde 15’inden az olmayan teminatla icra veznesindeki paranın alacaklıya verilmemesini isteyebilir. Bu, takibin bütünüyle durmasıyla aynı sonuç değildir.

Kanunda “her durumda yüzde 115 teminat yatırılır ve takip durur” biçiminde bir kural yoktur. Takip dosyasındaki borcun yatırılması ve tedbir teminatı farklı kalemler olabilir. Dosyaya yatırılacak tutar ve uygulanacak tedbir mahkeme kararı ve güncel dosya hesabından belirlenmelidir.

İstirdat davası ne zaman açılır? Takibe itiraz etmediği veya itirazı kaldırıldığı için borçlu olmadığı parayı tamamen ödemek zorunda kalan kişi, İİK m. 72 kapsamında ödeme tarihinden itibaren bir yıl içinde geri alma davası açabilir. Bu özel süre bakımından ödemenin tamamlanma tarihi ve icra dosyası kayıtları önemlidir. Her gönüllü ödeme otomatik olarak İİK m. 72 istirdat davası kapsamına girmez; genel hükümlere dayanan iade talepleri ayrıca değerlendirilir.

Menfi tespit davası sürerken, tedbir alınamamış ve borç ödenmişse davaya istirdat davası olarak devam edilir. Ödeme bilgisi ve dekontlar mahkemeye sunulmalıdır.

Karar ve tazminat Dava borçlu lehine sonuçlanırsa takip derhâl durur; karar kesinleşince içeriğine göre icra eski hâle getirilir. Takibin hem haksız hem kötü niyetli olduğu anlaşılır ve talep edilirse borçlu lehine, haksızlığı belirlenen takip tutarının yüzde 20’sinden az olmayan tazminata karar verilebilir.

Dava alacaklı lehine sonuçlanırsa tedbir kalkar. Tedbir yüzünden alacağın geç alınmasından doğan zarar aynı davada belirlenir; kanun bu zarar için de yüzde 20 alt sınır koyar. Davayı kaybeden herkesin kendiliğinden “kötü niyet tazminatı” ödeyeceği söylenemez; iki düzenlemenin koşulları farklıdır.

Hangi mahkemeye başvurulur? İİK m. 72, takip yerini ve davalının yerleşim yerini yetki bakımından düzenler. Görevli mahkeme ve arabuluculuğun dava şartı olup olmadığı, temel ilişkinin ticari, tüketici veya başka bir ilişki olmasına göre ayrıca belirlenir. Tebligat, borç belgesi, itiraz kayıtları, ödeme tarihi ve tedbir kararları birlikte incelenmeden dava türü veya son gün belirlenmemelidir.

Genel bilgilendirmedir; takip dosyasındaki itiraz sürelerinin geçirilmesi bu dava hakkının varlığına güvenilerek göze alınmamalıdır.