İlk haksız hareket belirlenemiyorsa haksız tahrik indirimi nasıl belirlenir?

Giriş

Bir kavganın veya karşılıklı saldırının kim tarafından başlatıldığının belirlenememesi, koşulları bulunan olayda sanık lehine haksız tahrik değerlendirmesini gerektirebilir. Ancak “başlatan belli değilse her dosyada yalnız dörtte bir indirim yapılır” şeklinde değişmez bir kural yoktur. Önce tahrikin koşulları, ardından olayın ağırlığına uygun indirim belirlenir; iki aşama birbirine karıştırılmamalıdır. Resmî metinleri kontrol edilen aşağıdaki Yargıtay kararları bu ayrımı somutlaştırmaktadır. [1–3]

Haksız tahrik hangi koşullarda uygulanır?

TCK m.29, haksız bir fiilin meydana getirdiği hiddet veya şiddetli elemin etkisi altında suç işlenmesini düzenler. Bu, fiili hukuka uygun hâle getiren genel bir izin değil, kanuni koşulları gerçekleştiğinde ceza sorumluluğunu azaltan bir nedendir. Yalnız öfkelenmek veya mağdurun davranışını beğenmemek yeterli değildir. [1]

Ceza Genel Kurulunun E.2020/305, K.2023/34 sayılı kararındaki çerçeveye göre tahrike yol açan haksız bir davranış bulunmalı, bu davranış failde öfke veya şiddetli elem doğurmalı ve işlenen suç bu ruhsal durumun tepkisi olmalıdır. Tahrik teşkil eden davranış ile suçun yöneldiği mağdur arasında da kararda açıklanan bağ aranır. Olayın öncesi, davranışların sırası ve psikolojik etkinin devamı birlikte incelenir. [3]

Kanundaki indirim oranları nelerdir?

TCK m.29 tek bir yüzde öngörmez:

- Ağırlaştırılmış müebbet hapis yerine 18 yıldan 24 yıla kadar hapis uygulanır. - Müebbet hapis yerine 12 yıldan 18 yıla kadar hapis uygulanır. - Diğer hâllerde verilecek cezanın dörtte birinden dörtte üçüne kadarı indirilir. [1]

Bu nedenle dörtte bir oranı, müebbet hapis yerine uygulanacak sürelerle karıştırılmamalıdır. “Asgari indirim”, her ceza türünde aynı aritmetik işlemi anlatmaz. Teşebbüs veya başka indirim nedenleri de bulunan bir dosyada sonuç ceza, bütün uygulama sırası kontrol edilmeden yalnız bu yüzdelerle hesaplanamaz.

İlk haksız hareket belirsiz kaldığında ne araştırılır?

Önce belirsizliğin hangi noktada olduğu belirlenmelidir: İlk hakareti, fiziksel saldırıyı, silah çekmeyi veya ateş etmeyi kimin gerçekleştirdiği farklı sorulardır. Olayda hiç haksız davranış bulunup bulunmadığına ilişkin dayanaksız bir varsayım ile karşılıklı davranışların varlığı belirli olduğu hâlde sırasının çözülememesi de aynı değildir.

CMK m.160/2, savcıya şüphelinin hem lehine hem aleyhine delilleri toplama yükümlülüğü verir. Sanık veya şüpheli lehine somut delillerin araştırılmasını isteyebilir. Mahkeme, hukuka uygun biçimde elde edilmiş ve duruşmada tartışılmış deliller üzerinden değerlendirme yapar. Tahrikin kabulü veya reddi ile seçilen indirim, olayın özellikleri ve kararın gerekçesiyle ilişkilendirilmelidir. [4]

Şüpheden sanık yararlanır ilkesi, soruşturma ve yargılamada ortaya çıkan giderilemeyen kuşkuların değerlendirilmesiyle ilgilidir. Her soyut savunma kendiliğinden doğru kabul edilmez; buna karşılık ceza dosyasında sanığa genel biçimde “tahriki kesin olarak sen ispatlamak zorundasın” denilmesi de doğru bir yöntem değildir. Somut iddianın dayanakları araştırılmalı, dosyadaki deliller ve giderilemeyen kuşkular birlikte değerlendirilmelidir. [2–4]

Dörtte bir indirimin uygun bulunduğu karar

Yargıtay 1. Ceza Dairesinin 10 Ocak 2023 tarihli, E.2022/7036, K.2023/60 sayılı kararında; önceden husumet, karşılıklı darp ve küfürleşme bulunan bir olayda ilk haksız hareketin kimden kaynaklandığı kesin belirlenememiştir. Daire, bu belirsizliğin yargılanan çocuk lehine değerlendirilerek dörtte bir haksız tahrik indirimi uygulanmasında hukuka aykırılık görmemiştir. [2]

Bu kararın sonucu dikkatle okunmalıdır: Tahrik indirimi uygun bulunmuş olsa da hüküm, ceza sorumluluğuna ilişkin sağlık raporunun yetersizliği nedeniyle bozulmuştur. Kararı bütünüyle “onama” şeklinde tanıtmak veya dosyadaki diğer indirimleri her olaya uygulanacak güncel oranlar gibi aktarmak yanıltıcı olur.

Asgari indirimin yetersiz bulunduğu karar

Ceza Genel Kurulunun 26 Ocak 2023 tarihli, E.2020/305, K.2023/34 sayılı kararında ise tarafların karşılıklı silah kullandığı, ilk silahı kimin çektiği veya ilk ateşi kimin açtığının kesin belirlenemediği bir olay incelenmiştir. Kurul önce tahrik koşullarının bulunduğunu kabul etmiş, ardından indirim miktarını ayrıca değerlendirmiştir. [3]

Olayda kullanılan silah ve atışların çokluğu, yakın mesafedeki çatışmanın yarattığı yaralanma ve ölüm riski ile olayın ulaştığı ağırlık dikkate alınarak asgari indirimle yetinilmesi isabetli bulunmamıştır. Kurul, makul bir indirim yapılması gerektiği gerekçesiyle ilgili kararı bozmuştur. Her dosyada uygulanacak yeni bir yüzde belirlememiştir. Bu karar, “ilk hareket bilinmiyorsa en düşük indirim zorunludur” genellemesini desteklemez. [3]

İki karar birlikte okunduğunda, olaylar arasındaki somut farkları görmeden yalnız karar tarihlerinden hareketle çelişki veya kesin bir oran sonucu çıkarılamayacağı anlaşılır. İndirim yapılması gerekip gerekmediği ile ne miktarda yapılacağı ayrı sorulardır.

Kavgayı başlatan kişi tahrikten yararlanabilir mi?

Ceza Genel Kurulu kararında, ilk haksız davranışıyla diğer kişiyi tahrik eden failin, kural olarak bu davranışına verilen olağan tepkiden hareketle tahrik iddiasında bulunamayacağı açıklanır. Ancak karşı tarafın tepkisi açıkça orantısızlaşmış ve kendi başına haksız bir davranış niteliği kazanmışsa farklı değerlendirme yapılabilir. [3]

Bu nedenle yalnız “ilk yumruğu kim attı?” sorusu bütün dosyayı çözmez. Önceki tehdit veya saldırı, sonraki tepkinin ölçüsü ve olayın hangi aşamasında ne gerçekleştiği birlikte ele alınır. Bu açıklama, saldırı veya şiddet için bir haklılık gerekçesi değildir.

Meşru savunma ve karşılıklı hakaret farklıdır

Meşru savunma, TCK m.25/1’deki güncel veya gerçekleşmesi ya da tekrarı muhakkak haksız saldırıyı o anda ve koşullara göre orantılı şekilde defetme zorunluluğuyla ilgilidir. Koşulları varsa fiilden dolayı ceza verilmez. Haksız tahrikte ise m.29’un koşullarıyla cezada indirim gündeme gelir. Savunma iddiası bulunan dosyada iki kurumun koşulları ayrı incelenmelidir. [1]

Hakarette TCK m.129 ayrıca özel hükümler getirir. Haksız fiile tepki ve karşılıklı hakarette üçte birine kadar indirim veya ceza vermekten vazgeçme; kasten yaralamaya tepki olarak hakarette ceza verilmemesi düzenlenmiştir. Yaralama veya öldürme dosyasındaki dörtte bir–dörtte üç aralığı, karşılıklı hakaret dosyasına otomatik taşınmamalıdır. [1]

Dosya hazırlanırken nelere bakılmalı?

- Olaydan önceki ve olay sırasındaki davranışları tarih sırasıyla ayırın; bilmediğiniz bir ayrıntıyı olmuş gibi yazmayın. - Tanıkların hangi bölümü doğrudan gördüğünü, kamera kayıtlarının başlangıç ve bitişini, mesajların bütününü belirleyin. - Yaralanma raporları, olay yeri ve teknik inceleme bulgularının hangi iddiayı desteklediğini veya zayıflattığını gösterin. - Eksik kayıt ve tanıkların araştırılmasını zamanında talep edin; delilleri değiştirmeyin ve hukuka aykırı yollarla edinmeyin. - Gerekçeli kararda tahrik koşulları ile seçilen oran veya sürenin ayrı değerlendirilip değerlendirilmediğini kontrol edin. Kanun yolu düşünülüyorsa kararın tebliği ve güncel başvuru usulü dosya üzerinden incelenmelidir. [4]

Hukuki kontrol tarihi: 8 Ekim 2026. Bu metin iki doğrulanmış karar üzerinden genel bilgilendirme sunar; herhangi bir dosyada indirim yapılacağı veya belirli bir oranın uygulanacağı taahhüdü değildir.