Tekelcilik yasak mı? Hâkim durum ile kötüye kullanma arasındaki fark

Onaylı rehber

Kısa cevap

Günlük dilde “tekel” denen durumun varlığı, tek başına hukuka aykırılık kararı verdirmez. 4054 sayılı Rekabetin Korunması Hakkında Kanun'un 6. maddesi hâkim durumda olmayı değil, bu durumun kötüye kullanılmasını yasaklar. Fakat “tek şirketim; istediğimi yapabilirim” sonucu da çıkmaz. Rakipleri dışlayan veya müşterilere ayrımcı koşullar uygulayan davranışlar incelenebilir. Birden fazla şirketin rekabeti sınırlayan anlaşması ise hâkim durum bulunmasa bile Kanun'un 4. maddesi bakımından sorun oluşturabilir.

“Tekel” ile hukuki hâkim durum aynı soru mu?

Hukuki değerlendirmede önce ilgili mal veya hizmet pazarı ve coğrafi alan belirlenir. 4054 sayılı Kanun m.3, hâkim durumu; belirli bir piyasada bir veya birden fazla teşebbüsün rakiplerinden ve müşterilerinden bağımsız hareket ederek fiyat, arz, üretim ve dağıtım miktarı gibi ekonomik koşulları belirleyebilme gücü olarak tanımlar. Bir şirketin büyük olması, bir mahallede tek mağaza bulunması veya belirli bir markanın tek yetkili satıcısı olması tek başına bu testin yerine geçmez. Alternatif ürünler, müşterinin başka sağlayıcıya geçebilmesi, pazara giriş koşulları ve somut pazar verileri birlikte incelenir.

Hangi davranışlar kötüye kullanma sayılabilir?

Kanun m.6, hâkim durumun kötüye kullanılmasına örnek olarak başka bir teşebbüsün pazara girişini engellemeyi veya rakiplerin faaliyetini zorlaştırmayı amaçlayan eylemleri; eşit durumdaki alıcılara eşit edimler için ayrımcı koşullar uygulamayı; bir ürünün alınmasını başka ürünün alınmasına bağlamayı; hâkimiyetin avantajlarıyla başka bir pazardaki rekabet koşullarını bozmayı amaçlayan eylemleri ve tüketici zararına üretim, pazarlama veya teknik gelişmeyi kısıtlamayı sayar. Liste örnek niteliğindedir. Bir uygulamanın gerçekten ihlal olup olmadığı, hâkim durumun ve davranışın olay içindeki koşulları incelenerek belirlenir.

Bu yüzden yalnız “rakipsiz görünüyor” veya “fiyatı çok yüksek” demek, tek başına m.6 ihlalini kanıtlamaz. Fiyat ve koşulların nasıl belirlendiği, müşterilerin seçenekleri ve pazardaki etkiler önemlidir. Sektöre özgü fiyat veya lisans kuralları varsa onlar da ayrıca kontrol edilir.

Başka hangi rekabet yasakları var?

Kanun m.4, rekabeti engelleme, bozma veya kısıtlama amacı taşıyan, bu etkiyi doğuran ya da doğurabilecek nitelikte olan teşebbüsler arası anlaşmaları, uyumlu eylemleri ve teşebbüs birliği kararlarını yasaklar. Rakiplerin fiyatı birlikte belirlemesi veya pazarı paylaşması bu bakımdan ciddi bir risktir; bunun için önce birinin hâkim durumda olması gerekmez. Kanun m.5'teki muafiyet koşulları ayrı bir değerlendirmedir. Kanun m.7 ise etkin rekabeti önemli ölçüde azaltan birleşme ve devralmaları düzenler; bildirime ve izne tabi işlemler için güncel tebliğ koşulları ayrıca incelenir. Bu üç soruyu tek bir “tekel” etiketine indirgememek gerekir.

Durumunuzu nasıl değerlendirebilirsiniz?

Şu dört bilgiyi birlikte hazırlayın: (1) ürün veya hizmete gerçek alternatifler ve faaliyet bölgesi; (2) söz konusu şirketlerin pazar konumu; (3) şikâyete konu somut davranış, sözleşme veya fiyat iletişimi; (4) bunun müşteri ve rakipler üzerindeki etkisini gösteren tarihlenmiş belgeler. Tek sağlayıcıya ilişkin bir iddia ile rakipler arasında fiyat anlaşması iddiası farklı kanun maddeleri ve farklı deliller gerektirir. Belgeler olmadan sırf pazar payına veya etikete dayanarak kesin “yasak” ya da “serbest” sonucu verilmez.

Dayanak

• 4054 sayılı Kanun m.1–7 — Cumhurbaşkanlığı Mevzuat Bilgi Sistemi, güncel işlenmiş metin. Rekabet Kurumu'nun 4054 sayılı Kanun sayfası bu metne doğrudan bağlanır.

Bu metin genel bilgilendirmedir. İlgili pazar, hâkim durum ve davranışın niteliği somut olayda incelenmelidir.