Aile şirketlerinde miras: pay geçişi, yönetim ve paylaşım

Giriş

Anonim veya limited şirket olarak faaliyet gösteren aile işletmesinde ortağın ölümü üzerine kural olarak şirkete ait taşınmazlar, banka hesapları ve makineler mirasçılar arasında doğrudan bölüşülmez. Terekeye giren, ölen kişinin şirketteki payı ve varsa şirketten olan kişisel alacaklarıdır. Payın mirasçılara geçişi, şirkette oy kullanılması, yöneticilik ve mirasın paylaşılması ayrı işlemlerdir. Şirketin anonim, limited veya adi ortaklık olması sonucu değiştirir. [1, 2, 3]

Önce şirkete ait malları ve kişinin malvarlığını ayırın

Anonim ve limited şirketin tüzel kişiliği ve kendisine ait malvarlığı vardır. Kurucu şirketin bütün paylarına sahip olsa bile şirket adına kayıtlı fabrika, kurucunun kişisel taşınmazı hâline gelmez. Ölümle terekeye giren payların kapsamı; pay defteri, ticaret sicili, şirket sözleşmesi, pay senetleri ve sermaye kayıtlarıyla belirlenir. Ortağın şirkete verdiği borç, şahsen üstlendiği kefalet ve kendi adına kayıtlı olup şirkete kullandırdığı taşınmaz ayrıca incelenir. [1: m.329, 573; 2: m.599]

Bir aile işletmesine günlük dilde “şirket” denmesi onun hukuki türünü göstermez. Adi ortaklıkta TBK m.639/2 uyarınca, sözleşmede ortaklığın mirasçılarla sürdürülmesi konusunda hüküm yoksa ortağın ölümü sona erme sebebidir. Bu kural, anonim ve limited şirketlere aynen uygulanmaz. Bu şirketlerde de şirket sözleşmesindeki özel sona erme hükümleri ve organların devamlılığı kontrol edilir. [1: m.529, 636; 3: m.639]

Kimler mirasçı olur, çalışan çocuk daha fazla pay alır mı?

Mirasçılık sıfatı şirketin aile içinde kimin tarafından yönetildiğine göre oluşmaz. Yasal mirasçılıkta çocuklar eşit pay sahibidir; sağ kalan eşin oranı birlikte mirasçı olduğu zümreye göre değişir. Örneğin yalnız sağ kalan eş ve iki çocuğun bulunduğu, mirasçılığı etkileyen başka bir durum veya ölüme bağlı tasarruf olmayan olayda, eş net mirasın dörtte birine, çocukların her biri sekizde üçüne hak kazanır. Bu oran, şirketteki her miras payının hemen ayrı bir oy hakkına dönüştüğü anlamına gelmez. [2: m.495, 499, 640]

Şirkette çalışan çocuğun ücret veya başka bir alacağı bulunabilir. Bu alacağın dayanağı ve tutarı ayrıca belirlenir; çalışma olgusu tek başına kardeşinin miras hakkını kaldırmaz. Mirasçılık belgesi, yasal veya atanmış mirasçılık ve varsa vasiyetname birlikte incelenmelidir. Belge, şirket paylarının tamamının hangi kişiye özgülendiğini her durumda tek başına belirlemez. [2: m.598, 640, 647]

Sağ kalan eş bakımından mal rejiminin tasfiyesi de gündeme gelebilir. Ölüm mal rejimini sona erdirir; edinilmiş mallara katılma rejiminde varsa katılma alacağı, miras payıyla aynı hak değildir. Şirket payının edinilme tarihi, kaynağı ve kişisel mal niteliği incelenmeden “eş önce şirketin yarısını alır” denemez. [2: m.219–220, 225, 236]

Paylaşmaya kadar payları kim kullanır?

Birden çok mirasçı varsa paylaşmaya kadar tereke üzerinde miras ortaklığı oluşur. Mirasçılar terekeye elbirliğiyle sahip olur; kanuni veya sözleşmesel temsil ve yönetim yetkileri saklı kalmak üzere haklar üzerinde birlikte tasarruf ederler. Bir mirasçının mirasçılık belgesindeki oranını göstererek şirket payının o orandaki bölümünü tek başına satabileceği veya tüm pay adına oy kullanabileceği varsayılmamalıdır. [2: m.640]

Limited şirkette bir esas sermaye payı birden fazla kişiye aitse paydan doğan haklar ortak temsilci aracılığıyla kullanılır. Anonim şirkette ortak mülkiyetteki pay bakımından genel kurulda hakların kullanılması için temsilci atanması düzenlenmiştir. Mirasçılar anlaşamıyorsa mirasçılardan biri sulh hukuk mahkemesinden miras ortaklığına temsilci atanmasını isteyebilir. Şirket organının seçilmesiyle tereke temsilcisinin atanması farklı konulardır. [1: m.432, 599; 2: m.640]

Limited şirkette miras yoluyla pay geçişi

TTK m.596’ya göre esas sermaye payı miras yoluyla geçtiğinde paya bağlı hak ve borçlar genel kurul onayı aranmaksızın payı edinen kişiye geçer. Olağan sözleşmeli pay devrinin TTK m.595’teki kuralları, miras yoluyla kazanmanın ön şartıymış gibi uygulanmamalıdır. [1]

Şirketin kanunda sınırlı bir reddetme imkânı vardır: İktisabı öğrendiği tarihten itibaren üç ay içinde payı edinen kişiyi onaylamayı reddedebilir; ancak payların şirket, ortak veya gösterilen üçüncü kişi hesabına gerçek değeri üzerinden devralınmasını önermesi gerekir. Salt “aile dışından kişi ortak olamaz” veya “yönetim istemiyor” açıklaması bu koşulun yerine geçmez. Ret açık ve yazılı olmalıdır; üç ay içinde böyle bir ret yoksa onay verilmiş sayılır. Kanundaki geriye etkili ret, ret kararına kadar alınmış genel kurul kararlarının geçerliliğini etkilemez. [1: m.596]

Gerçek değer, payın üzerinde yazılı sermaye tutarıyla aynı olmak zorunda değildir. Değer konusunda anlaşma sağlanamazsa TTK m.597’deki koşullarla şirket merkezinin bulunduğu yerdeki asliye ticaret mahkemesinden değer belirlenmesi istenebilir. Pay geçişinin ticaret siciline tescili için müdürlerin başvurusu ve pay kayıtları da takip edilmelidir. Üç aylık süre ölüm gününden kendiliğinden başlıyor kabul edilmemeli; şirketin öğrenme kaydı korunmalıdır. [1: m.597–598]

Anonim şirkette neden ayrı inceleme gerekir?

Anonim şirkette payın nama veya hamiline yazılı olması, senede bağlanması, bedelinin ödenmesi ve esas sözleşmedeki devir sınırlamaları önemlidir. Bedeli tamamen ödenmemiş nama yazılı paylar için TTK m.491’deki kanuni onay sınırlaması miras yoluyla kazanımda uygulanmaz; esas sözleşmeden doğan sınırlamalar ayrıca incelenir. Özellikle borsaya kote edilmemiş, esas sözleşmeyle devri sınırlandırılmış nama yazılı paylarda mirasçının mülkiyet ve malvarlığı hakları ile genel kurula katılma ve oy hakkı farklı zamanda geçebilir. TTK m.494/2’de miras yoluyla kazanımda mülkiyet ve malvarlığı haklarının derhâl, katılma ve oy haklarının ise şirket onayıyla geçmesi düzenlenir. Bu sonucu bütün anonim şirket paylarına istisnasız uygulamak doğru olmaz. [1: m.490–495]

Bu rejimde şirket, mirasla pay edinen kişiye ancak paylarını gerçek değeriyle devralmayı önererek onayı reddedebilir. Onay talebinin alınmasından itibaren üç ay içinde ret yoksa veya ret haksızsa onay verilmiş sayılır. Gerçek değerin mahkemede belirlenmesi de TTK m.493 kapsamında istenebilir. Devralan, paylarının gerçek değerini öğrendiği tarihten itibaren bir ay içinde bu fiyatı reddetmezse şirketin devralma önerisini kabul etmiş sayılır. Bu nedenle değerleme sonucunu cevapsız bırakmak hukuki sonuç doğurabilir. Limited şirketteki üç ayın başlangıcıyla bu başlangıç birbirine karıştırılmamalıdır. [1: m.493–494]

Borsaya kote nama yazılı payların mirasla kazanımında farklı hüküm vardır: TTK m.495/3 uyarınca devralanın pay sahibi sıfatını alması reddedilemez. Hamiline pay senetlerinde MKK bildirim ve kayıt düzeni de ayrıca kontrol edilmelidir. Pay defterinin ve ilgili kayıtların güncellenmesi, ölüm belgesinden ayrı bir işlemdir. [1: m.489, 495, 499]

Mirasçı olmak yöneticilik ve imza yetkisi verir mi?

Mirasçı sıfatı tek başına müdürlük, yönetim kurulu üyeliği veya şirket adına banka işlemi yapma yetkisi vermez. Anonim şirketin yönetim kurulu, limited şirketin müdürleri ve temsil düzeni ilgili şirket hükümlerine göre oluşturulur. Ölen kişi tek yetkiliyse şirketin ücret, vergi, sözleşme ve dava işlemlerinin durmaması için organ ve temsil eksikliği gecikmeden ele alınmalıdır. Mirasçıların aile toplantısında yaptığı görev dağılımı, gerekli şirket kararının ve tescilin yerine geçmez. [1: m.359, 375, 623]

Şirket bir çocuğa bırakılabilir mi?

Payların işletmeyi sürdürecek çocuğa bırakılması; diğer mirasçıların başka mallarla veya uygun ödeme düzeniyle dengelenmesi planlanabilir. Bunun için vasiyetname, miras sözleşmesi, paylaşma kuralı veya ölüm sonrası miras paylaşma sözleşmesinden hangisinin kullanıldığı açıklığa kavuşturulmalıdır. Mirasçı atamakla belirli şirket paylarını vasiyet etmek aynı değildir; belirli mal vasiyetinde lehtar kural olarak mirasçılara veya vasiyeti yerine getirme görevlisine karşı istem hakkı kazanır. [2: m.516–517, 600, 647, 676]

Altsoy, ana-baba ve eşin kanundaki saklı pay koruması hesaba katılmalıdır. Saklı payı zedeleyen kazandırmalar şartları varsa tenkise konu olabilir. “Aile anayasasında herkes kabul etti” cümlesi, usulüne uygun mirastan feragat sözleşmesi yerine geçmez. Feragat ve miras sözleşmesinin şekli; vasiyetnamenin geçerliliği ve pay devrinin şirket hukukundaki koşulları ayrı kontrol edilir. [2: m.505–506, 528, 531, 545, 560]

Mirasçılar ölümden sonra anlaşırsa yazılı paylaşma sözleşmesi yapılabilir. Şirket payları bir mirasçıya özgülenirken bedel, değerleme tarihi, ödeme takvimi, teminat ve şirket kayıt işlemleri belirlenmelidir. Tereke üzerindeki miras payının devriyle belirli şirket payının devri de farklıdır; üçüncü kişiye miras payı devrinin noterlikçe düzenleme şartı ve paylaşmaya katılma yetkisi vermemesi ayrıca önemlidir. [2: m.676–677]

Borçlar ve ret hakkı neden ilk aşamada incelenmeli?

Şirketin borçları, ölen ortağın kişisel borçları ve paydan doğan yükümlülükler ayrılmalıdır. Şirketin her borcu sırf mirasçılık nedeniyle kişisel borca dönüşmez; buna karşılık ölenin kişisel kefaleti, şirkete borcu, ödenmemiş sermaye veya paya bağlı ek yükümlülükler ve özel kanunlardaki sorumluluklar gözden kaçırılmamalıdır. Kanundaki ayrık durumlar saklı olmak üzere mirasçılar mirasbırakanın borçlarından kişisel olarak, tereke borçlarından ise müteselsilen sorumludur. Sorumluluğun her durumda yalnızca miras kalan mallarla sınırlı olduğu düşünülmemelidir. [1: m.329, 573, 596, 599; 2: m.599, 641]

Mirasın reddi için kural olarak üç aylık süre vardır; başlangıcı yasal ve vasiyetnameyle atanmış mirasçılarda farklıdır. Ölüm tarihinde açıkça belli veya resmen tespit edilmiş ödeme aczi ile ret hakkını düşürebilen terekeye müdahale halleri ayrıca değerlendirilir. Şirket payını satmak veya tereke malını kendine mal etmek gibi işlemlerden önce ret hakkına etkisi incelenmelidir. Tereke haklarını korumaya yönelik her işlem ise kendiliğinden ret hakkını düşürmez. [2: m.605–606, 610]

İlk görüşmeye hazırlık listesi

1. Ölüm belgesi, mirasçılık belgesi, varsa vasiyetname ve miras sözleşmelerini toplayın. 2. Şirket türünü; güncel esas/şirket sözleşmesini, ticaret sicili kayıtlarını, pay defterini ve pay senetlerini belirleyin. 3. Pay oranlarıyla yönetim ve imza yetkilerini ayrı listelere yazın. 4. Şirketin ölüm ve pay geçişini ne zaman öğrendiğini, onay başvurularını ve ret/değerleme yazışmalarını tarihleriyle koruyun. 5. Şirket borçları, kişisel borçlar, kefaletler ve ortağın şirketten alacaklarını ayrı çıkarın. 6. Miras ortaklığı temsilini, işleyişi sürdürecek şirket organı kararlarını ve paylaşım planını birlikte değerlendirin. 7. Tescil, vergi ve gerekiyorsa MKK işlemlerinin kendi belge ve süre şartlarını ayrıca kontrol edin.

Bu yazı genel bilgilendirmedir. Aile şirketinde miras planı; mirasçıların durumu, şirket türü, pay özellikleri, sözleşmeler ve borçlar birlikte incelenerek kurulmalıdır.