Gemi Adamlarının İşçilik Alacakları: Hukuki Çerçeve, Mevzuat ve Uygulamalar

Gemiadamının alacağı önce hangi kanuna tabi olduğu belirlenerek hesaplanır

Gemiadamının ücretini, fazla çalışmasını veya işten ayrılırken doğan haklarını hesaplarken ilk soru, çalışma ilişkisinin 854 sayılı Deniz İş Kanunu kapsamında olup olmadığıdır. İşin gemide görülmesi tek başına bütün çalışanlar için aynı kuralları doğurmaz. Geminin bayrağı, tonajı, işverenin diğer gemileri, çalıştırdığı gemiadamı sayısı ve hizmet sözleşmesi birlikte incelenmelidir. Uygulanacak kanun belirlenmeden kara işçilerine ait izin sürelerinin veya fazla çalışma oranlarının kullanılması yanlış hesaplamaya yol açabilir.

Deniz İş Kanunu hangi gemilere uygulanır

854 sayılı Kanun'un 1. maddesi, Türk bayrağı taşıyan ve yüz veya daha fazla grostonilatoluk gemilerde hizmet sözleşmesiyle çalışan gemiadamlarını kapsar. Aynı işverene ait gemilerin toplam tonajının yüzü bulması veya işverenin en az beş gemiadamı çalıştırması hâlinde de kapsam genişler. Bu nedenle tek bir geminin yüz grostonilatonun altında olması, Deniz İş Kanunu'nun kesinlikle uygulanmayacağı anlamına gelmez. Kanunda kapsamın ayrıca genişletilmesine ilişkin yetki de vardır.

Yabancı bayraklı gemideki çalışma bakımından ise doğrudan Türk Borçlar Kanunu'nun uygulanacağı söylenemez. İş ilişkisindeki yabancılık unsuru, tarafların hukuk seçimi ve milletlerarası özel hukuk kuralları değerlendirilir. Türk mahkemelerinin yetkisi ile uyuşmazlığın esasına uygulanacak hukuk ayrı sorulardır. Sözleşmedeki yabancı mahkeme veya hukuk kaydı, işçinin korunmasına ilişkin kurallar incelenmeden kesin sonuç olarak kabul edilmemelidir.

Ücret ve fazla çalışma nasıl belirlenir

Kanunun 29. maddesine göre ücret ödeme dönemi bir ayı aşamaz; sözleşmenin sona ermesinde ücretin derhâl ve tam ödenmesi gerekir. Alacağın belirlenmesinde yalnız son bordroya bakılmaz. Hizmet sözleşmesi, banka hareketleri, ücret pusulaları ve varsa toplu iş sözleşmesi birlikte değerlendirilir. Ödemenin yapıldığı iddiası ile ücretin doğru hesaplanıp hesaplanmadığı birbirinden ayrılmalıdır.

Genel çalışma süresi günde sekiz, haftada kırk sekiz saattir. Kanuni süreleri aşan çalışmalar için saatlik normal ücretin en az yüzde yirmi beş artırılmasıyla bulunan tutar ödenir. Bununla birlikte kanunun çalışma süresine ilişkin istisnaları ve geminin güvenliği, zorunlu formaliteler veya talimler için öngördüğü özel hükümler hesaba katılır. Gemide bulunulan her saat çalışılmış saat sayılmaz; fiilî çalışma ve vardiya sürelerinin ortaya konulması gerekir. Vardiya çizelgesi, gemi jurnali ve fazla çalışma defteri bu nedenle önemlidir.

Tatil ve yıllık izin hakları

Hafta tatili ve genel tatil alacaklarında kara işçileri için kullanılan tek bir formül bütün gemilere aktarılamaz. Liman hizmeti ve şehir hattı gemileriyle sefer yapan gemiler bakımından Deniz İş Kanunu'nun 41, 42 ve 43. maddeleri birlikte uygulanır. Özellikle seferin hafta tatiline rastlaması ve ulusal bayram veya genel tatil günleri için kanunun ayrıca öngördüğü gündelikler hesaplamada dikkate alınır. Ücretin aylık ödenmesi, tatil alacaklarının kendiliğinden karşılandığını göstermez.

Aynı işveren emrinde veya aynı gemide bir takvim yılı içinde bir ya da birkaç hizmet sözleşmesiyle en az altı ay çalışan gemiadamı yıllık ücretli izne hak kazanır. Altı aydan bir yıla kadar hizmette izin en az on beş gün, bir yıl ve üzerindeki hizmette yılda en az bir aydır. Dolayısıyla on beş, yirmi ve otuz günlük farklı kıdem basamakları bu kanunun izin sistemi değildir. İzin hakkından vazgeçilemez.

Kullanılmayan izin ücretinin yalnız belirli sona erme nedenlerinde ödenmesini düzenleyen 40. maddenin yedinci fıkrası, Anayasa Mahkemesinin 1 Şubat 2024 tarihli, E.2022/154, K.2024/33 sayılı kararıyla iptal edilmiştir. Güncel hesaplama yapılırken iptal edilmiş sınırlama yürürlükteymiş gibi uygulanmamalı; izin kayıtları, sözleşmenin bitiş tarihi ve iptal kararının zaman bakımından etkisi değerlendirilmelidir.

Kıdem ve ihbar tazminatı

Kıdem tazminatı için hizmet süresiyle birlikte sözleşmenin sona erme nedeni araştırılır. Bir yıllık kıdem şartını sağlayan gemiadamının 20. maddede sayılan bir nedenle ayrılması hâlinde, her tam yıl için otuz günlük ücret esas alınır; artan süre orantılı hesaplanır. Aynı işverenin farklı gemilerindeki ve aralıklı sözleşmelerindeki hizmetler de kanundaki kurallara göre değerlendirilir. İki ayrı altı aylık sözleşme bulunması, tek başına bütün tazminat koşullarının gerçekleştiğini göstermez.

Belirsiz süreli sözleşmelerde bildirim ve ihbar tazminatı bakımından 16. madde uygulanır. Haklı fesih, olağan bildirimli fesih ve sözleşmenin kendiliğinden sona ermesi birbirine karıştırılmamalıdır. İşçinin fesih nedenini ve bildirim tarihini yazılı olarak belirlemesi, daha sonra çıkabilecek ispat sorunlarını azaltır.

Alacak talebi için hangi belgeler hazırlanmalı

Sözleşmeler, gemiye katılış ve ayrılış kayıtları, banka hesapları, çalışma çizelgeleri, izin belgeleri ve fesih bildirimi bir araya getirilmelidir. İşçilik alacağı ve tazminatı davalarında kural olarak dava şartı arabuluculuk vardır; iş kazası ve meslek hastalığına dayalı taleplerin istisnası ayrıca değerlendirilir. Anlaşma olmazsa görevli iş mahkemesinde talep ileri sürülebilir. Her alacağın zamanaşımı, faiz başlangıcı ve ispatı kendi niteliğine göre incelenir. Bu yazı genel bilgi verir; somut sefer, çalışma ve fesih kayıtlarının yerini tutmaz.