Bölünemez edim nedir ve birden çok borçlu veya alacaklı varsa nasıl ifa edilir

Konuya özel açıklama

Bölünemeyen bir edimde borç, niteliği veya ekonomik amacı korunarak birbirinden bağımsız parçalar hâlinde yerine getirilemez. Belirli bir tablonun teslim edilmesi bunun kolay anlaşılır bir örneğidir. Tablonun yarısını teslim etmek, teslim borcunun yarısını gereği gibi yerine getirmek anlamına gelmez.

Bu ayrım özellikle borçlu veya alacaklı sayısı birden fazla olduğunda önem taşır. Türk Borçlar Kanunu'nun 85. maddesi, bölünemeyen borçta kimin ifa isteyebileceğini, ifanın kime yapılacağını ve borcu yerine getiren kişinin diğer borçlulara nasıl başvurabileceğini düzenler. Edimin bölünememesi, alacaklılardan herhangi birine yapılan teslimin her durumda borcu sona erdireceği anlamına gelmez.

Bir edimin bölünüp bölünemeyeceği nasıl anlaşılır?

Önce sözleşmeyle üstlenilen işin ne olduğuna bakılır. Önemli olan, eşyanın fiziksel olarak kesilip parçalara ayrılabilmesi değil, vaat edilen sonucun parça parça yerine getirilip getirilemeyeceğidir. Parçalar, sözleşmede kararlaştırılan nitelik ve amaca uygun bağımsız bir ifa oluşturabiliyor mu? Alacaklı bu parçaları ayrı ayrı elde ettiğinde beklediği yarara ulaşabiliyor mu?

Belirli bir aracın çalışır durumda teslimi, aracın parçalarının ayrı ayrı verilmesiyle yerine getirilmiş olmaz. Buna karşılık, aynı cinsten ve aynı nitelikte yüz ürünün tesliminde kısmi ifa düşünülebilir. Yine de siparişin tek bir işlevsel bütün için verilmiş olması veya sözleşmede teslimin tamamının birlikte kararlaştırılması değerlendirmeyi etkiler.

İnşaat ve yazılım sözleşmeleri için yalnızca işin adına bakarak karar vermek doğru değildir. Tek bir çalışır sistemin teslimi ile ayrı ayrı kullanılabilen modüllerin teslimi farklı olabilir. İşin aşamalar hâlinde yapılması, hakediş düzenlenmesi veya bedelin taksitlerle ödenmesi de tek başına asıl edimin bölünebilir olduğunu göstermez. Edimin niteliği, sözleşmenin bütünü ve tarafların gerçek ortak iradesi birlikte incelenir (TBK m.19).

Bölünebilirlik ile kısmi ifayı kabul etmek farklı konulardır

Bir para borcu miktar bakımından bölünebilir. Ancak borçlu, bu nedenle alacaklıyı her zaman taksitle ödeme kabul etmeye zorlayamaz. TBK m.84'e göre borcun tamamı belli ve muaccel ise alacaklı kısmi ifayı reddedebilir. Muacceliyet, borcun yerine getirilmesinin artık istenebilir durumda olmasıdır.

Alacaklı kısmi ifayı kabul ederse borçlu, kendisinin kabul ettiği borç kısmını ödemekten kaçınamaz. Tarafların taksit veya aşamalı teslim anlaşması yapmış olması ve özel kanun hükümleri ayrıca dikkate alınır.

Bu nedenle iki soruyu ayrı sormak gerekir: Edim parçalar hâlinde ifa edilmeye elverişli mi? Elverişli ise alacaklı, somut sözleşmede kısmi ifayı kabul etmek zorunda mı?

Birden çok alacaklı varsa teslim kime yapılır?

TBK m.85/1 uyarınca bölünemeyen borcun alacaklılarından her biri, borcun bütün alacaklılara ifa edilmesini isteyebilir. Borçlunun edimi de bütün alacaklılara yönelik olarak yerine getirmesi gerekir. Bir alacaklının talepte bulunabilmesi, edimin tamamını yalnız kendi adına teslim almaya yetkili olduğu anlamına gelmez.

Örneğin iki kişinin birlikte satın aldığı belirli bir tabloyu düşünelim. Alacaklılardan biri tablonun ikisine yönelik olarak teslimini isteyebilir. Borçlu ise yalnızca “İkisinden biri aldı” diyerek her durumda borçtan kurtulduğunu kabul edemez. Teslim alan kişinin diğer alacaklıyı temsil yetkisi, ortak teslim düzenlemesi veya başka bir hukuki yetkisi varsa bunlar ayrıca değerlendirilir.

Müteselsil alacaklılıkta ise TBK m.169'un farklı kuralları uygulanır. Bu durum, kanundan veya borçlunun her bir alacaklıya borcun tamamını isteme hakkı tanımasından doğabilir. Sırf edim bölünemiyor diye alacaklılar kendiliğinden müteselsil alacaklı olmaz. Teslimin yanlış kişiye yapılması riskini önlemek için alacaklıların kimliği ve teslim alma yetkisi önceden açıklığa kavuşturulmalıdır.

Birden çok borçlu varsa her biri ne kadarını ifa eder?

TBK m.85/2, bölünemeyen borcun borçlularından her birini borcun tamamını ifa etmekle yükümlü tutar. Borçlulardan biri, edimin kendi payına düşen parçasını teslim ederek yükümlülüğünün bittiğini ileri süremez. Bunun nedeni, alacaklıya vaat edilen sonucun ancak bütün olarak sağlanabilmesidir.

Borcu yerine getiren kişinin diğer borçlularla iç ilişkisi de önemlidir. Durumun gereğinden aksi anlaşılmadıkça, ifada bulunan borçlu alacaklının yerine geçer ve diğer borçlulardan payları oranında alacağını isteyebilir (TBK m.85/3). Bu paylar belirlenirken tarafların anlaşması ve aralarındaki hukuki ilişki incelenir; her dosyada eşit paylaşım yapılacağı varsayılmaz.

Bölünemeyen borçta bütün edimi ifa yükümlülüğü ile müteselsil borçluluğun bütün sonuçlarını aynı şey gibi ele almak hatalı olabilir. Özellikle temerrüt, zamanaşımı ve ifa yerine tazminat istenmesi durumlarında uygulanacak hüküm ayrıca belirlenmelidir. Aynı şekilde, bir para borcunun bölünebilir olması da o borçta kanun veya sözleşmeden doğan müteselsil sorumluluğu ortadan kaldırmaz (TBK m.162).

Edim yerine getirilmezse ne olur?

Bölünemezlik, borca aykırılığın bütün sonuçlarını tek başına belirlemez. İfanın gecikmesi, ayıplı veya eksik ifa ve ifanın imkânsızlaşması farklı durumlardır.

Edim hâlâ yerine getirilebiliyorsa, koşullarına göre ifa ve gecikme zararının giderilmesi istenebilir. Borçlunun temerrüde düşmesi için TBK m.117'deki şartlar değerlendirilir. Karşılıklı borç yükleyen sözleşmelerde ek süre verilmesi ve TBK m.125'teki seçimlik haklar da önem taşıyabilir.

İfa imkânsızlaşmışsa, bunun hangi sebeple gerçekleştiği araştırılır. Borçlunun sorumlu tutulamayacağı bir nedenle ortaya çıkan imkânsızlıkta TBK m.136 uygulanabilir. Borçlunun sorumlu olduğu bir olayda ise “Artık teslim edemiyorum” demesi, tazminat sorumluluğunu kendiliğinden kaldırmaz; TBK m.112 ve ilgili hükümler değerlendirilir.

Kısmi imkânsızlık bakımından da yalnızca edime verilen ad yeterli değildir. Sözleşmedeki hangi yükümlülüğün ne ölçüde imkânsızlaştığı ve kalan ifanın kabul edilip edilemeyeceği incelenir. TBK m.137, karşılıklı borç yükleyen sözleşmelerde karşı edimin bölünemeyen nitelikte olmasını tam imkânsızlık hükümlerinin uygulanması bakımından ayrıca düzenler.

Sözleşmede hangi noktalar açık yazılmalı?

İşin sonunda neyin teslim edilmiş sayılacağının belirsiz bırakılması uyuşmazlığa yol açabilir. Sözleşmede şu hususların açıklanması yararlıdır:

• Teslim edilecek eşyanın veya tamamlanacak işin özellikleri
• Parça veya aşama teslimlerinin kabul edilip edilmeyeceği
• Aşama ödemelerinin hangi iş karşılığında yapılacağı
• Birden çok alacaklı varsa teslimi kimin, hangi yetkiyle kabul edeceği
• Birden çok borçlu varsa aralarındaki iş bölümü ve masraf paylaşımı
• Eksik, ayıplı veya gecikmiş ifanın nasıl belgeleneceği

Sözleşmeye yalnızca “edim bölünemez” yazılması bütün sorunları çözmez. Hükmün sözleşmenin diğer maddeleriyle uyumu, emredici hukuk kuralları ve fiilen kararlaştırılan iş birlikte değerlendirilir. Teslim tutanakları, yazışmalar ve teknik ekler bu nedenle sözleşme metni kadar önemlidir.

Kısa sorular

Bölünemeyen borç hangi maddede düzenlenir?

Temel düzenleme TBK m.85'tir. Kısmi ifayı reddetme hakkı bakımından m.84, müteselsil alacaklılık bakımından ise m.169 ayrıca dikkate alınır.

Bedelin taksitle ödenmesi edimi bölünebilir yapar mı?

Tek başına yapmaz. Ödeme planı ile karşılığında üstlenilen teslim veya yapma borcunun niteliği ayrı incelenir.

Bölünemeyen edimi borçlu mutlaka şahsen mi yerine getirmelidir?

Hayır. Şahsen ifa ayrı bir meseledir. TBK m.83'e göre alacaklının borcun bizzat borçlu tarafından ifasında menfaati bulunmadıkça borçlu şahsen ifayla yükümlü değildir. Kişisel yeteneğin belirleyici olduğu işlerde ayrıca değerlendirme gerekir.

Bölünemezlik özel bir zamanaşımı süresi yaratır mı?

Tek başına yaratmaz. Süre, alacağın kaynağına ve uygulanacak özel hükümlere göre belirlenir. TBK m.146'daki genel süre ile m.147 ve diğer kanunlardaki özel süreler, somut alacağa göre değerlendirilir.

Bu yazı genel bilgilendirme amaçlıdır. Bir teslimin borcu sona erdirip erdirmediği veya hangi kişiden ne istenebileceği, sözleşme ve ifa belgeleri incelenerek belirlenmelidir.