Borç ilişkisi nedir?

Konuya özel açıklama

Borç ilişkisi nedir?

Borç ilişkisi, alacaklı ile borçlu arasında belirli bir edimin yerine getirilmesini konu alan hukuki bağdır. Alacaklı edimi talep eder; borçlu onu yerine getirmekle yükümlüdür. Edim para ödemek veya bir mal vermek olabileceği gibi bir iş yapmak ya da belirli bir davranıştan kaçınmak da olabilir. “Borç” bu nedenle yalnız para borcu demek değildir.

Taraflar ve edim

Bir sözleşmede aynı kişi hem alacaklı hem borçlu olabilir. Satışta satıcı malı devretmekle, alıcı bedeli ödemekle yükümlüdür; her biri diğerinin edimi bakımından alacaklıdır (TBK m.207).

Edim, yerine getirilecek davranıştır. İfa ise bu davranışın yerine getirilmesidir. Örneğin kira bedelini ödeme yükümlülüğü edim, bedelin kararlaştırıldığı biçimde ödenmesi ifadır. Bir sözleşme, tek bir borçtan daha geniş bir ilişki kurabilir ve birden çok yükümlülük doğurabilir.

Borç ilişkisi nasıl doğar?

Türk Borçlar Kanunu başlıca şu kaynakları düzenler:

• Sözleşme: Tarafların karşılıklı ve birbirine uygun irade açıklamalarıyla kurulur (m.1).
• Haksız fiil: Kusurlu ve hukuka aykırı biçimde başkasına zarar verenin, kanundaki şartlarla zararı giderme yükümlülüğü doğar (m.49).
• Sebepsiz zenginleşme: Haklı bir sebep olmadan başkasının malvarlığından veya emeğinden zenginleşen, kanundaki şartlarla bu zenginleşmeyi geri verir (m.77).

Bunlar her borcun mutlaka imzalı bir sözleşmeden doğmadığını gösterir. Borcun kaynağı, uygulanacak kuralları ve ispat bakımından hangi belgelerin önemli olduğunu değiştirir.

Borç yerine getirilmezse ne olur?

Borcun hiç veya gereği gibi ifa edilmemesi, şartlarına göre ifa talebi, tazminat ve diğer hakları gündeme getirebilir. TBK m.112’deki sorumluluk ile m.117’deki temerrüt koşulları ayrı değerlendirilir. Her eksik ifa, borçluyu kendiliğinden temerrüde düşürmez. Kural olarak muaccel borç için ihtar gerekir; kanun ihtarın aranmadığı durumları da düzenler.

Borç nasıl sona erer?

Gereği gibi ifa, borcu sona erdiren olağan yoldur. Ayrıca şartlarına göre ibra, yenileme, alacaklı ve borçlu sıfatlarının birleşmesi, ifa imkânsızlığı veya takas söz konusu olabilir. Her birinin kendine özgü koşulları vardır. Örneğin takasın şartları TBK m.139’da, takas iradesinin bildirilmesi ve sonucu m.143’te düzenlenmiştir.

Tek bir edimin yerine getirilmesi, taraflar arasındaki sözleşmeden doğan bütün yükümlülüklerin de bittiği anlamına gelmeyebilir. Örneğin süreklilik taşıyan bir ilişkide o aya ait ödemenin yapılması, sonraki dönemlerin borçlarını ortadan kaldırmaz.

Zamanaşımı borcu ortadan kaldırır mı?

Kural olarak hayır. Zamanaşımı, borçluya ileri sürebileceği bir savunma sağlar; hâkim bunu kendiliğinden dikkate alamaz (TBK m.161). Zamanaşımına uğramış borç kendi isteğiyle ödendiğinde, sırf zamanaşımı geçmiş olduğu için ödeme geri istenemez (m.78). Bu nedenle zamanaşımı, ifa veya ibra ile aynı anlamda “borcun yok olması” şeklinde anlatılmamalıdır.