İİK 72, İcra ve İflas Kanunu’nun 72. maddesidir ve borçlu olduğu iddia edilen kişinin, aslında borçlu olmadığını yasal olarak kanıtlamasına olanak tanır. Bu madde kapsamında borçlu, ödeme yapmadan önce menfi tespit davası açabilir veya icra tehdidiyle yaptığı ödemeyi geri almak için istirdat davası yoluna gidebilir.
İİK 72 Nedir? 2026 Güncel Rehber: Borçlu Olmadığınızı Kanıtlama Yolları
Menfi Tespit Davası: Borçlu Olmadığınızı Kanıtlama
Menfi tespit davası, bir kişinin henüz ödeme yapmadığı bir borçtan sorumlu olmadığını mahkeme kararıyla tespit ettirmek için açtığı bir davadır. Bu dava ile amaç, hakkınızda başlatılmış veya başlatılması muhtemel bir icra takibini haksız olduğu gerekçesiyle durdurmak ve borcun var olmadığını resmi olarak belgelemektir.
Özellikle imzanıza veya beyanınıza dayanmayan, haksız olduğunu düşündüğünüz borç bildirimleri için bu yola başvurabilirsiniz. Davayı kazandığınızda, ilgili borçtan temelli olarak kurtulmuş olursunuz.
İstirdat Davası: Haksız Yere Ödenen Parayı Geri Alma
İstirdat davası ise, icra takibinin baskısı altında ve borçlu olmadığınız halde ödemek zorunda kaldığınız bir parayı geri almak için açılır. Bu davanın en temel şartı, ödemenin icra tehdidi altında yapılmış olmasıdır. Kendi isteğinizle yaptığınız bir ödemeyi bu dava ile geri alamazsınız.
Önemli Not: İstirdat davası açma hakkınız, parayı icra dairesine ödediğiniz tarihten itibaren 1 yıl içinde kullanılmalıdır. Bu süre hak düşürücü olup, kaçırılması durumunda dava açma hakkınızı kaybedersiniz.
İİK 72 Kapsamında Süreç Nasıl İşler?
İster menfi tespit ister istirdat davası olsun, süreç genellikle belirli adımları takip eder:
- Dava Dilekçesi Hazırlama: Konusunda uzman bir avukat ile durumunuzu değerlendirip, delillerinizle birlikte dava dilekçesi hazırlanır.
- Mahkemeye Başvuru: Hazırlanan dilekçe ile yetkili Asliye Hukuk Mahkemesi’ne başvurulur.
- İhtiyati Tedbir Talebi (Menfi Tespit İçin): Menfi tespit davasında, takibin durdurulması için borcun %15’i oranında bir teminat yatırılarak ihtiyati tedbir talep edilebilir. Mahkeme bu talebi kabul ederse, dava sonuçlanana kadar icra işlemleri durur.
- Yargılama Süreci: Mahkeme, tarafların delillerini (sözleşme, fatura, tanık, banka dekontları vb.) toplar ve değerlendirir.
- Karar Aşaması: Mahkeme, yargılama sonunda borcun var olup olmadığına dair kesin bir karar verir.
Menfi Tespit ve İstirdat Davaları Arasındaki Farklar
Her iki dava da İİK 72’ye dayansa da aralarında temel farklar bulunur. Aşağıdaki tablo bu farkları özetlemektedir:
| Özellik | Menfi Tespit Davası | İstirdat Davası |
|---|---|---|
| Zamanlama | Borç ödenmeden ÖNCE açılır. | Borç icra baskısıyla ödendikten SONRA açılır. |
| Amaç | Borcun var olmadığını tespit ettirmek. | Ödenen parayı geri almak. |
| İcra Takibine Etkisi | Teminatla takibi durdurabilir (ihtiyati tedbir). | Takip zaten sonuçlandığı için bir etkisi yoktur. |
| Süre Şartı | İcra takibinden önce veya sonra açılabilir. | Ödeme tarihinden itibaren 1 yıl içinde açılmalıdır. |
Kötü Niyetli Takip ve Tazminat Hakkı
İİK 72, borçluyu koruduğu gibi, alacaklıyı da haksız davalara karşı korur. Eğer açılan menfi tespit davası borçlu tarafından haksız ve kötü niyetli bir şekilde açılmışsa ve dava reddedilirse:
- Borçlu, alacaklının talebi üzerine, alacak miktarının %20’sinden az olmamak üzere bir tazminat ödemeye mahkum edilebilir.
- Aynı şekilde, alacaklı haksız ve kötü niyetli bir icra takibi başlatmışsa ve borçlu davasını kazanırsa, bu sefer alacaklı borçluya %20’den az olmamak kaydıyla tazminat öder.
Bu düzenleme, icra sisteminin suistimal edilmesini engellemeyi amaçlar.
İİK 72 Hakkında Sıkça Sorulan Sorular
1. Menfi tespit davası açmak icra takibini kendiliğinden durdurur mu?
Hayır, dava açmak tek başına takibi durdurmaz. Takibin durması için mahkemeden ihtiyati tedbir kararı alınması ve genellikle alacak miktarının %15’i kadar bir teminatın mahkeme veznesine yatırılması gerekir.
2. İstirdat davası için 1 yıllık süre ne zaman başlar?
1 yıllık hak düşürücü süre, borcun tamamının icra dairesine veya alacaklıya ödendiği tarihten itibaren başlar. Kısmi ödemelerde süre, son ödemenin yapıldığı tarihten itibaren işler.
3. İİK 72 kapsamında dava açmak için avukat tutmak zorunlu mudur?
Hukuken zorunlu olmasa da, İcra ve İflas Hukuku teknik detaylar içeren karmaşık bir alandır. Sürecin doğru yönetilmesi, hak kayıplarının önlenmesi ve delillerin doğru sunulması için bir avukattan profesyonel destek almanız şiddetle tavsiye edilir.
